Đánh thức giá trị dược liệu bản địa xáo tam phân

KHÁNH HÒA - Chuyển đổi sang trồng xáo tam phân bản địa, Hợp tác xã Dược liệu xáo tam phân Ninh Hòa đang từng bước mở hướng sinh kế mới cho đồng bào.

Trồng xáo tam phân theo hướng hữu cơ

Trở về thôn Suối Sim, xã Tây Ninh Hòa (tỉnh Khánh Hòa), không gian sản xuất của Hợp tác xã dược liệu xáo tam phân Ninh Hòa mang lại gam màu mới trên vùng đất cát khô cằn vốn từng gắn liền với cây mì (sắn), cây mía.

Anh Lê Thanh Tá bên vườn xáo tam phân 6 năm tuổi. Ảnh: Kim Sơ.

Anh Lê Thanh Tá, Chủ tịch HĐQT kiêm Giám đốc Hợp tác xã nhớ lại thất bại từ giai đoạn thử nghiệm trồng 30 ha xoài do thời tiết cực đoan, chi phí phân bón hóa học đắt đỏ và chuỗi cung ứng bị đứt gãy. Đứng trước khó khăn đó, anh nhìn lại khoảng thời gian 2011 - 2012 khi xáo tam phân nổi lên như một loài dược liệu quý có nguồn gốc từ vùng đất Ninh Vân (Ninh Hòa).

Nhận thấy đây là cây bản địa có sức sống dẻo dai, chống chịu tốt với bão lũ, lại sở hữu hàm lượng dược tính cao và hương thơm vượt trội, giúp tăng sức đề kháng và hỗ trợ giải độc gan, anh Tá quyết định chuyển sang thuần hóa và phát triển cây trồng này.

Năm 2024, Hợp tác xã chính thức được cơ quan chức năng chấp thuận sử dụng địa danh hành chính trong tên gọi. Việc gắn liền tên vùng đất với sản phẩm không chỉ là lời khẳng định tự hào về xuất xứ địa lý tương tự như thương hiệu sâm Ngọc Linh mà còn mở ra lộ trình phát triển dược liệu chuyên sâu và thích ứng bền vững với biến đổi khí hậu.

Để cải tạo chất đất pha cát đã cằn cỗi do lạm dụng hóa chất từ các vụ mía, mì trước đây, Hợp tác xã chọn phương thức canh tác sinh học, tuần hoàn. Giải pháp là giữ thảm cỏ tự nhiên, cắt định kỳ kết hợp bổ sung men vi sinh để phân giải chất hữu cơ, đồng thời đào hồ nuôi cá để vừa tạo nguồn nước dự trữ, vừa tận dụng phù sa cùng dưỡng chất hữu cơ tự nhiên từ ao nuôi để cấp nước qua hệ thống tưới tự động cho cây trồng.

Hợp tác xã đang chuyển sang cách trồng xáo tam phân mới là 3 cây chụm lại để tăng năng suất cũng như cuốn vào nhau để tránh bị gãy đổ. Ảnh: KS.

Hiện trong tổng quỹ đất 20 ha, Hợp tác xã đã phủ xanh được 6 ha với khoảng 60.000 cây xáo tam phân, phân bố tại 4 điểm tại thôn Suối Sim.

Toàn bộ nguồn giống được thu gom từ vùng Ninh Vân qua kỹ thuật giâm cành tại Củ Chi và được gửi mẫu xét nghiệm ADN xác nhận thuần giống Ninh Hòa, bảo đảm đầy đủ hóa đơn, chứng từ đầu vào để phục vụ cấp mã vùng trồng cũng như truy xuất nguồn gốc bằng mã QR. Ngoài ra, Hợp tác xã còn đầu tư 1 tỷ đồng thu mua 1.000 cây xáo tam phân cổ thụ tại Ninh Vân nhằm bảo tồn nguồn gen quý, đồng thời liên kết với người dân địa phương cùng cam kết không sử dụng thuốc bảo vệ thực vật.

Song song với phát triển vùng trồng nội bộ, Hợp tác xã liên kết với hơn 27 thành viên, đẩy mạnh đồng hành cùng cộng đồng. Anh Y Hồng, một hộ dân đồng bào Ê Đê tại thôn Suối Sim chia sẻ, khi Hợp tác xã đưa mô hình về nhân rộng, bà con còn rất bỡ ngỡ. Sau khi được hướng dẫn quy trình kỹ thuật, sử dụng phân bón sinh học và cam kết tuyệt đối không dùng thuốc BVTV hay thuốc diệt cỏ, bà con nhận thấy cây xáo tam phân rất dễ chăm sóc và thích nghi tốt với đất cát địa phương.

Hợp tác xã đang tạo việc làm cho nhiều lao động tại địa phương. Ảnh: KS.

Gia đình anh Y Hồng đã trồng thử nghiệm vài chục cây quanh vườn suốt 3 năm qua. Khi nhổ kiểm tra, bộ rễ có màu vàng đặc trưng, mùi thơm đậm và hàm lượng tinh dầu rất cao. Từ hiệu quả thực tế, anh dự định trong năm nay sẽ mở rộng diện tích trồng quanh vườn lên 1.000m², sau đó tiếp tục nhân rộng lên 2.000m².

Đến nay, Hợp tác xã đã tặng cây giống cho hơn 100 hộ dân đồng bào Ê Đê tại địa phương, mỗi hộ 10 - 20 cây, đồng thời phối hợp với Hội Nông dân xã tặng hơn 1.000 cây giống cho các tổ hợp tác. Những hoạt động này không chỉ giúp người dân nâng cao nhận thức mà còn từng bước chuyển đổi thói quen canh tác tự phát sang hướng sinh kế bền vững.

Chuẩn hóa sản phẩm

So với các cây trồng ngắn ngày thường xuyên gặp cảnh được mùa mất giá, cây xáo tam phân cho hiệu quả kinh tế vượt trội nhờ khả năng khai thác đa giá trị và tuổi thọ kéo dài nhiều thập kỷ.

Bộ rễ cây xáo tam phân này được Hợp tác xã thu mua với giá 2 triệu đồng sau 6 năm trồng. Ảnh: KS.

Theo tính toán của Hợp tác xã, với 1.000m² trồng 1.000 cây, sau 3 năm, nếu thu hoạch toàn bộ thân, lá và rễ tươi theo phương án tận thu sẽ đạt tổng sản lượng hơn 1,1 tấn, mang lại giá trị tương đương 260 triệu đồng. Cụ thể, nguồn thu từ 250kg rễ tươi (giá 900.000 đồng/kg) và 875kg thân lá tươi (giá 40.000 đồng/kg). Đối với mô hình canh tác lâu năm để khai thác rễ chuyên sâu, Hợp tác xã đang thu mua rễ cây đạt từ 6 năm tuổi trở lên của bà con với giá khoảng 2 triệu đồng mỗi cây. Đặc biệt, việc tỉa cành lấy lá định kỳ từ năm thứ 3 không chỉ giúp cây tập trung dinh dưỡng nuôi bộ rễ mà còn tạo nguồn thu hằng tháng ổn định, giải quyết bài toán lấy ngắn nuôi dài cho người dân.

Để nâng tầm cây dược liệu bản địa, Hợp tác xã chủ động liên kết với các nhà máy đạt chuẩn an toàn của Bộ Y tế để gia công khép kín các dòng sản phẩm đáp ứng đa dạng nhu cầu thị trường. Hiện các sản phẩm thương mại của Hợp tác xã được niêm yết rõ ràng như trà rễ với giá 580.000 đồng/gói 100g (dòng sản phẩm mang lại doanh thu lớn nhất), trà thân lá 250.000 đồng/gói 200g, trà hòa tan 280.000 đồng/hộp 30 túi nhỏ và nụ hương xáo tam phân 215.000 đồng/gói. Trong đó, sản phẩm nụ hương đã đạt chứng nhận OCOP 3 sao, Hợp tác xã đang tích cực hoàn thiện hồ sơ để nâng hạng lên 4 sao.

Các sản phẩm xáo tam phân của Hợp tác xã. Ảnh: KS.

Tận dụng lợi thế về công nghệ thông tin, Ban điều hành Hợp tác xã đẩy mạnh mô hình thương mại điện tử và kể chuyện sản phẩm. Bằng việc đưa đồng bào dân tộc Ê Đê vào vườn quay phim, xây dựng kênh bán hàng trực tuyến trên sàn thương mại điện tử, sản phẩm đã tiếp cận hơn 2.000 khách hàng thường xuyên tại các thành phố lớn như Hà Nội và TP. HCM, mang lại doanh thu từ 1,5 - 2 tỷ đồng mỗi năm. Mô hình không chỉ duy trì việc làm ổn định cho 5 lao động chính với thu nhập 7 - 8 triệu đồng/tháng mà còn huy động khoảng 15 lao động thời vụ là người Ê Đê tại chỗ.

Sau bước đệm từ cuộc thi Khởi nghiệp xanh do Trung tâm BSA hỗ trợ, Hợp tác xã đang xúc tiến nâng cấp hệ sinh thái sản phẩm sang dạng tiện dùng như trà túi lọc, cao chiết xuất, viên nang, đồng thời thành lập văn phòng kinh doanh tại TP.HCM. Việc tách biệt bộ máy tiếp thị tại thành phố lớn để mở rộng mạng lưới khách hàng và tập trung nguồn lực phát triển vùng nguyên liệu chuẩn tại địa phương là đòn bẩy đưa thương hiệu xáo tam phân Ninh Hòa lan tỏa, mở hướng phát triển kinh tế bền vững cho đồng bào Ê Đê ở vùng miền núi Tây Ninh Hòa.

Kim Sơ