HÀ NỘI - Giữa vùng bán sơn địa Trung Giã (Hà Nội), ông Nguyễn Văn Nhu lặng lẽ đánh thức đất đai bằng tình yêu cây chè.
Hành trình đánh thức đất đồi
Có những vùng đất không chọn cách ồn ào để khẳng định mình mà lặng lẽ tỏa hương từ chính lòng đất mẹ, như cách những đồi chè ở xã Trung Giã (Hà Nội) vẫn xanh mướt qua bao mùa nắng gió.
Nằm nép mình dưới chân dãy Tam Đảo hùng vĩ, chỉ cách "thủ phủ chè" Thái Nguyên hơn một cây số, Trung Giã có thổ nhưỡng đặc biệt với đất đồi pha sỏi, ngậm sương núi và đón trọn nắng gió giao mùa, đủ để chắt chiu nên những búp chè cho nước xanh, vị đậm, ngọt hậu sâu lắng.

Ông Nguyễn Văn Nhu đau đáu với nghề chè ở Trung Giã. Ảnh: Xuân Hà.
Tôi gặp ông Nguyễn Văn Nhu (sinh năm 1968) ở thôn Phúc Xuân, thôn Bắc Sơn, xã Trung Giã trong buổi sáng đầu đông. Bên ấm trà vừa pha còn nghi ngút khói, hương cốm non bảng lảng quyện vào gió thu, câu chuyện về một đời người gắn với vận mệnh của những luống chè cứ thế mở ra, chậm rãi và sâu lắng như chính cái cách người ta thưởng trà.
Rời quân ngũ trở về quê hương với hành trang là ý chí của người lính và đôi bàn tay chai sần, gia tài lớn nhất mà vợ chồng ông Nhu được cha mẹ trao gửi khi lập nghiệp riêng là khu đất đồi rộng chừng 3.600m2. Với nhiều người trẻ thời bấy giờ, mảnh đất cằn giữa vùng trung du là một bài toán mưu sinh đầy nhọc nhằn.
Những ngày đầu lập vườn, đất đồi chủ yếu là giống chè trung du cổ truyền, người dân quê ông quen gọi bằng cái tên mộc mạc là chè hạt. Cây chè hạt có sức sống mãnh liệt, rễ ăn sâu vào lòng đất đá, nhưng năng suất thấp và búp không đều. Nhìn những luống chè già cỗi qua bao mùa sương muối, ông Nhu hiểu rằng muốn giữ được nghề thì không thể chỉ giữ bằng tình cảm hoài niệm mà phải biết làm mới đất đai bằng tư duy của thời đại.
Khi các chương trình, dự án phát triển sản xuất tìm về địa phương, ông Nhu là một trong những người tiên phong mạnh dạn cải tạo vườn tạp, đưa giống chè lai F1 từ Thái Nguyên về nhân giống bằng phương pháp giâm cành.
Cuộc "cách mạng" nhỏ trên mảnh vườn gần một mẫu ấy không trải hoa hồng. Để mỗi cành chè non bén rễ trên đất đồi, người làm vườn phải kỳ công đào từng rãnh đất sâu 30 phân, rộng 20 phân, lót xuống đáy một lớp đất tơi mỏng chừng 5 phân như dọn sẵn chiếc nôi êm ái trước khi đặt cây giống.

Một góc đồi chè của gia đình ông Nhu. Ảnh: Xuân Hà.
Rồi những lớp rơm rạ, cỏ khô được ông tỉ mẩn gom nhặt, phủ kín quanh gốc để giữ lại từng giọt ẩm quý giá của đất trời. Hàng tuần, giữa cái nắng cháy da mùa hạ hay gió bấc cắt thịt mùa đông, ông Nhu vẫn cần mẫn bên từng gốc chè tưới nước, làm cỏ và vun xới.
Ông chọn lối đi khó nhưng bền vững là làm nông nghiệp hướng hữu cơ. Thay vì lạm dụng phân bón hóa học để ép cây cho búp nhanh, gia đình ông kiên trì ủ phân chuồng hoai mục, tận dụng phụ phẩm hữu cơ để nuôi đất, dưỡng cây.
Ông bảo đất cũng như người, phải được chăm bằng sự tử tế thì mới cho những búp chè tinh khiết. Ngay cả khi thời tiết khắc nghiệt kéo theo sâu bệnh hoành hành, vẫn phải tuân thủ nghiêm ngặt quy trình của ngành nông nghiệp, dùng thuốc đúng liều lượng và giữ đúng thời gian cách ly trước khi hái.
Với ông, uy tín của người làm chè nằm ở sự minh bạch trong từng ấm trà, tuyệt đối không thể đánh đổi bằng sự chủ quan hay lợi nhuận nhất thời.
Sự nhẫn nại của đất và người rồi cũng đơm hoa kết trái. Sau 6 tháng bén rễ, những gốc chè giâm cành bắt đầu vươn mình, trổ ra những đợt búp non mơn mởn. Mỗi năm đồi chè cho thu hoạch 7 đến 8 lứa chính, cách 30 đến 40 ngày một lứa. Để có một cân chè khô cong, cánh nhỏ như móc câu, phải chắt chiu từ 4,5 đến 5 cân búp tươi ngậm sương sớm.
Với 4 diện tích sào, mỗi năm đồi chè mang lại cho gia đình ông Nhu nguồn thu hơn 100 triệu đồng. Đó là thành quả ngọt ngào của mồ hôi, đủ để gia đình ấm no và quan trọng hơn, nó chứng minh cây chè quê hương vẫn đủ sức nuôi sống những người biết trân trọng nó.
Giấc mơ xanh gửi lại mai sau
Ấm trà đã chuyển sang nước thứ ba, sắc nước vẫn xanh trong, vị chát dịu đầu lưỡi đã nhường chỗ cho cái ngọt thanh tao lan tỏa nơi cuống họng. Trong ánh mắt người đàn ông ngoài ngũ tuần, bên cạnh niềm tự hào về những đồi chè mướt mắt, vẫn phảng phất nỗi ưu tư khó giấu.

Ông Nguyễn Văn Nhu hái chè. Ảnh: Xuân Hà.
Đó là nỗi lo chung của những người giữ nghề truyền thống trước cơn lốc đô thị hóa đang lan dần về vùng ven đô. Những khu công nghiệp mọc lên, những con đường rộng mở kéo theo sức hút mãnh liệt của những công việc nhà máy, công sở với đồng lương cố định hàng tháng.
Lớp trẻ trong thôn sau giờ học tập hay làm việc ngày càng xa rời những đồi chè. Đôi tay quen lướt trên màn hình điện thoại giờ ngại ngần trước nhựa chè bám đen móng tay, ngại cái nắng gắt trên đồi hay những đêm thức trắng bên tôn sao chè rực lửa.
Ông Nhu trầm ngâm nhìn ra khoảng vườn rợp nắng, giọng chùng xuống khi nhắc đến chuyện tiếp nối. Với ông, điều đáng sợ nhất không phải là thiên tai, sâu bệnh hay những biến động của thị trường mà là sự đứt gãy của một mạch nguồn văn hóa.
Nếu một mai thế hệ của ông già đi, đôi chân không còn đủ sức leo đồi, đôi tay không còn đủ khéo để cảm nhận độ nóng của lửa sao chè, những gốc chè cha ông để lại sẽ đi về đâu?
“Tôi chỉ mong con cháu và lớp trẻ trong làng dù đi làm ở đâu, làm nghề gì cũng đừng quay lưng với mảnh vườn của gia đình. Chỉ cần mỗi cuối tuần, mỗi lúc rảnh rỗi chúng chịu khó ra đồi phụ giúp cha mẹ một tay, để hiểu rằng hạt cơm mình ăn, chén trà mình uống được đánh đổi bằng sự chắt chiu của đất mẹ thế nào” - ông trải lòng, ánh mắt gửi gắm biết bao kỳ vọng.

Ông Nhu ngày đêm suy nghĩ về tương lai bài bản hơn cho cây chè Trung Giã, để nghề truyền thống đủ sức hấp dẫn người trẻ quay về. Ảnh: Xuân Hà.
Không chỉ dừng lại ở nỗi trăn trở, người cựu binh ấy vẫn đang ngày đêm suy nghĩ về một tương lai bài bản hơn cho cây chè Trung Giã, để nghề truyền thống đủ sức hấp dẫn người trẻ quay về.
Trong hình dung của ông, những đồi chè quê hương không thể mãi làm theo lối manh mún, tự phát mà phải tiến tới sản xuất sạch, khép kín và tuần hoàn. Những phụ phẩm nông nghiệp sẵn có sẽ được tái chế biến thành phân bón sinh học, khí sinh học, vừa bảo vệ môi trường, giảm chi phí đầu vào, vừa nâng tầm giá trị thương hiệu chè địa phương.
Khi cây chè mang lại giá trị kinh tế cao và bền vững, người trẻ sẽ tự khắc nhìn thấy tương lai trên chính mảnh đất chôn nhau cắt rốn.
Giữa dòng chảy hối hả của cuộc sống hiện đại, những người như ông Nhu giống như những gốc chè cổ thụ bám rễ sâu vào lòng đất, lặng lẽ, kiên cường và bao dung, vừa che chở cho nghề xưa cũ, vừa âm thầm ươm mầm cho những mùa xanh hi vọng của mai sau.
Nguyễn Hà - Tùng Đinh