Nếp tan Tú Lệ - giống nếp trứ danh của đồng bào Thái

LÀO CAI - Nếp tan là nguồn cội văn hóa, là sinh kế gắn bó bao đời với người dân bản địa.

Ngọc thực từ tinh túy đất trời

Nằm giữa những dãy núi mờ sương, xã Tú Lệ (Lào Cai) có địa hình, thổ nhưỡng đặc thù cùng nguồn nước suối trong vắt từ đại ngàn. Vùng đất này đã chắt chiu nuôi dưỡng nên giống nếp tan trứ danh của đồng bào Thái. Nếp tan là nguồn cội văn hóa, là sinh kế gắn bó bao đời với người dân bản địa.

Tú Lệ đã chắt chiu nuôi dưỡng nên giống nếp Tan trứ danh của đồng bào Thái. Ảnh: Thanh Tiến.

Tú Lệ đã chắt chiu nuôi dưỡng nên giống nếp Tan trứ danh của đồng bào Thái. Ảnh: Thanh Tiến.

Theo truyền thuyết của đồng bào Thái dưới chân đèo Khau Phạ, tổ tiên họ xưa kia được một bậc thần tiên ban cho một coóng thóc quý cùng lời dặn phải tìm đúng mảnh đất phù hợp thì hạt giống mới nảy mầm. Coóng thóc ấy rong ruổi khắp dải Tây Bắc, đến vùng đất nào màu mỡ họ cũng gieo thử nhưng thóc đều nằm im lìm trong đất. Chỉ đến khi dừng chân bên dòng suối Nậm Lùng, nếm thử ngụm nước ngọt lịm và gieo hạt giống xuống thung lũng Tú Lệ, hạt thóc mới chịu bật mầm xanh tốt. Từ đó, người Thái cất nhà, dựng bản, gắn bó máu thịt với giống nếp Tan Lả (nếp tan Tú Lệ).

Hương vị đặc biệt của nếp Tú Lệ được quyết định bởi tiểu khí hậu và thổ nhưỡng ít nơi có được. Dọc theo cung đèo Cao Phạ huyền thoại, thung lũng Tú Lệ được bao bọc bởi ba ngọn núi Khau Phạ, Khau Thán và Khau Song. Địa hình lòng chảo tạo ra biên độ dao động nhiệt độ trong ngày rất lớn, đêm dài hơn ban ngày. Đây là chất xúc tác tự nhiên làm tăng mạch tinh bột - yếu tố cốt lõi quyết định độ dẻo thơm của hạt gạo. Toàn bộ cánh đồng được tưới bởi hệ thống suối Ngòi Hút, Nậm Lung cùng các khe suối nhỏ Huổi Lại, Huổi Sán, Nậm Ban. Nguồn nước mát lạnh mang theo lượng phù sa giàu kali bồi đắp lên tầng đất tơi xốp giúp cây lúa sinh trưởng khỏe mạnh.

Giống nếp Tan được người dân bản địa gìn giữ qua nhiều đời. Ảnh: Thanh Tiến.

Giống nếp Tan được người dân bản địa gìn giữ qua nhiều đời. Ảnh: Thanh Tiến.

Nhờ bám rễ trên chất đất đặc hữu, giống nếp Tú Lệ có thời gian sinh trưởng kéo dài từ 145 - 150 ngày, thường chỉ gieo cấy duy nhất một vụ trong năm. Lúa ít nhiễm sâu bệnh, mỗi bông cho từ 115 - 135 hạt mẩy, chắc. Gạo nếp Tú Lệ chứa hàm lượng tinh bột, đạm, chất xơ, đặc biệt là chất chống oxy hóa cao. Hạt nếp khi đồ xôi tỏa hương thơm ngào ngạt, vị ngọt đậm đà, hạt bóng bẩy, dẻo rời chứ không bết dính.

Hiện nay, với năng suất bình quân đạt 40 - 42 tạ/ha, cây lúa nếp đang là trụ cột kinh tế của địa phương. Giá thóc nếp tan trung bình khoảng 30.000 đồng/kg. Nhờ đó, đời sống của đồng bào Thái và các dân tộc khác ở nơi đây ngày càng khấm khá.

Người dân Tú Lệ trong mùa gặt lúa. Ảnh: Thanh Tiến.

Người dân Tú Lệ trong mùa gặt lúa. Ảnh: Thanh Tiến.

Đa dạng hóa sản phẩm chế biến

Không dừng lại ở việc bán thóc, bán gạo, đồng bào Thái ở Tú Lệ đã tận dụng nguồn nguyên liệu sẵn có để phát triển các sản phẩm chế biến sâu, điển hình là cốm và bánh dày. Nếu xôi nếp mang lại hương vị đậm đà thì cốm Tú Lệ lại chinh phục du khách bằng vị ngọt thanh mát và sắc xanh ngọc tự nhiên.

Làm cốm đòi hỏi kỹ thuật tỉ mỉ và tốn nhiều công sức. Lúa phải gặt lúc sương sớm, khi hạt còn ngậm sữa, qua bàn tay rang, giã, sảy cả tiếng đồng hồ mới cho ra một mẻ cốm.

Bà Hoàng Thị Thương, người dân tộc Thái ở thôn Búng Xổm chia sẻ, hàng chục năm trước, cốm làm ra chủ yếu phục vụ nhu cầu tâm linh, cúng lễ tổ tiên, giá bán chỉ chừng 50.000 đồng/kg. Nhưng nay cốm đã trở thành hàng hóa giá trị cao phục vụ khách du lịch. Giá cốm dao động từ 130.000 - 160.000 đồng/kg tùy theo quy cách đóng gói hút chân không để phục vụ khách mang đi xa. Lợi nhuận từ làm cốm cao hơn hẳn bán thóc, gạo. Bà Thương phấn khởi cho biết vào những dịp cao điểm mùa du lịch, gia đình bà và các hộ trong xã bán được hàng trăm kg cốm chỉ trong một ngày.

Rộn ràng mùa cốm ở Tú Lệ. Ảnh: Thanh Tiến.

Rộn ràng mùa cốm ở Tú Lệ. Ảnh: Thanh Tiến.

Để xây dựng thương hiệu sản phẩm, xã Tú Lệ đã hỗ trợ người dân thành lập các HTX như HTX Dịch vụ tổng hợp Tú Lệ, HTX Dịch vụ thương mại Nông lâm nghiệp Cao Phạ… đóng vai trò đầu tàu, liên kết với các hộ dân hình thành vùng sản xuất tập trung. Năm 2020, sản phẩm gạo nếp Tú Lệ của HTX Dịch vụ tổng hợp Tú Lệ đạt OCOP 4 sao. Năm 2024, HTX Dịch vụ thương mại Nông lâm nghiệp Cao Phạ có thêm sản phẩm cốm nếp Tan Cao Phạ và bánh dày cốm nếp Tú Lệ đạt OCOP 3 sao. Trung bình mỗi năm, các HTX bao tiêu hơn 150 tấn thóc cho các hộ liên kết, đóng gói, dán tem truy xuất nguồn gốc để đưa ra thị trường.

Trăn trở liên kết sản xuất

Vài năm gần đây, giá trị lúa nếp tan tăng cao, mang lại thu nhập cao hơn cho nông dân, nhưng hoạt động thu mua lúa nguyên liệu phục vụ sản xuất của các HTX gặp nhiều khó khăn.

Chị Vi Thị Thơ, Giám đốc HTX Dịch vụ thương mại Nông lâm nghiệp Cao Phạ cho biết, HTX đã xây dựng được 3 sản phẩm OCOP gồm cốm, gạo nếp và bánh dày cốm cung ứng cho nhiều đối tác tại Hà Nội. Nhu cầu tiêu thụ sản phẩm rất lớn nhưng khâu thu mua nguyên liệu đang gặp khó.

Đã có nhiều sản phẩm OCOP từ nguyên liệu gạo nếp Tú Lệ. Ảnh: Thanh Tiến.

Đã có nhiều sản phẩm OCOP từ nguyên liệu gạo nếp Tú Lệ. Ảnh: Thanh Tiến.

"Đầu vụ, HTX cam kết thu mua thóc của các hộ liên kết với giá 27.000 đến 28.000 đồng/kg. Thế nhưng giá trên thị trường năm nay tăng lên mức 30.000 đồng/kg. Thấy giá cao, nhiều hộ phá vỡ cam kết, bán lúa ra ngoài cho thương lái khiến HTX không gom đủ hàng", chị Thơ nói.

Bên cạnh đó, hàng loạt diện tích lúa tốt nhất đã được bà con cắt non để làm cốm bán trực tiếp. Hơn nữa, tâm lý găm hàng chờ thời điểm khan hiếm cận Tết Nguyên Đán để ép giá lên cao cũng khiến nguyên liệu khó thu gom.

Bên cạnh đó, người dân Tú Lệ không thể chuyển đổi 100% diện tích sang trồng lúa nếp, bởi họ vẫn cần giữ lại diện tích lúa tẻ để đảm bảo lương thực. Mặt khác, giống nếp Tan chỉ đạt năng suất, chất lượng thơm ngon vào vụ mùa, vì vậy bà con không sản xuất trong vụ đông xuân để tăng sản lượng.

Sản phẩm bánh dày cốm được nhiều thực khách ưa chuộng. Ảnh: Thanh Tiến.

Sản phẩm bánh dày cốm được nhiều thực khách ưa chuộng. Ảnh: Thanh Tiến.

Chị Thơ bày tỏ: “Chúng tôi rất mong chính quyền địa phương quan tâm, định hướng quy hoạch và bảo vệ chặt chẽ vùng trồng lúa nếp tập trung. Cần có cơ chế đồng bộ để ràng buộc trách nhiệm giữa người dân và HTX. Chỉ khi chữ tín trong chuỗi cung ứng được giữ vững, những HTX mới có điểm tựa vững chắc để đưa sản phẩm vươn xa. Đồng thời bà con cũng yên tâm gắn bó ruộng đồng, sản xuất theo tiêu chuẩn tốt nhất và có thu nhập ổn định”.

Thời gian qua, chính quyền đia phương đã đồng hành với người dân gìn giữ giống lúa nếp bản địa, nâng giá trị sản phẩm. Từ năm 2004, địa phương đã phối hợp với viện nghiên cứu phục tráng nhằm bảo tồn nguồn gen lúa nếp Tú Lệ nguyên chủng.

Xã Tú Lệ quy hoạch cánh đồng sản xuất hàng hóa chuyên canh hơn 120 ha. Ảnh: Thanh Tiến.

Xã Tú Lệ quy hoạch cánh đồng sản xuất hàng hóa chuyên canh hơn 120 ha. Ảnh: Thanh Tiến.

Đến tháng 10/2008, Cục Sở hữu trí tuệ đã cấp chứng nhận bảo hộ độc quyền nhãn hiệu tập thể “Nếp Tú Lệ”. Tháng 12/2020, Cục Sở hữu trí tuệ cấp giấy chứng nhận đăng ký chỉ dẫn địa lý số cho sản phẩm gạo nếp Tú Lệ.

Ông Cầm Ngọc Hương, Trưởng phòng Kinh tế xã Tú Lệ cho biết, sau khi sáp nhập hai xã Cao Phạ và Tú Lệ, xã Tú Lệ mới không chỉ mở rộng không gian phát triển mà còn tập trung được các nguồn lực để bảo vệ, nâng tầm vùng sản xuất lúa đặc sản. Từ nền tảng này, chính quyền địa phương đang quy hoạch cánh đồng sản xuất hàng hóa chuyên canh hơn 120 ha. Cán bộ khuyến nông bám sát đồng ruộng, hướng dẫn người dân kỹ thuật chăm sóc, quản lý dịch hại bằng chế phẩm sinh học, hướng tới nông nghiệp hữu cơ.

Song song đó, định hướng số hóa đang được triển khai thông qua gắn mã QR truy xuất nguồn gốc, thiết lập kênh bán hàng trên các sàn thương mại điện tử và tích cực quảng bá sản phẩm thông qua các lễ hội văn hóa - du lịch thường niên.

Thanh Tiến